کد خبر: ۴۲۷۸۰۱۶

تاریخ: ۰۳ ارديبهشت ۱۴۰۴ - ۰۹:۳۰

گفت‌وگو با محمدباقر طالبی به بهانه روز بزرگداشت شیخ بهایی

شیخ بهایی و زندگی در قزوین

مدرس دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره) با بیان اینکه بیشتر آثار دوره صفویه در قزوین یادگاری‌های شیخ بهایی به‌عنوان معمار و مهندس است، گفت: شیخ بهایی در قزوین زبان فارسی را آموخت و ۳۰ سال در این شهر در محضر علما شاگردی و سپس استادی کرد.

سوم اردیبهشت، روز بزرگداشت شیخ بهایی و روز معماری است؛ این دانشمند ایرانی و لبنانی‌تبار بود که بهتر است در این روز از خدمات ارزنده این دانشمند به تمدن اسلامی ایرانی تجلیل کنیم. اگر نام شیخ بهایی را از جامعه علمی قرن ۱۰ و ۱۱ حذف کنیم تمدن آن دوره ابتر می‌ماند و حرفی برای گفتن نخواهیم داشت؛ خبرنگار ایکنا از قزوین به‌مناسبت زادروز این دانشمند با محمدباقر طالبی، دکترای تاریخ ایران اسلامی و مدرس دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره) گفت‌وگویی کرده است که در ادامه آن را می‌خوانیم.

ایکنا_شیخ بهایی از چند سالگی وارد قزوین شد؟

بهاءالدین محمد عاملی معروف به شیخ بهایی دانشمند ایرانی و لبنانی‌تبار، فیلسوف، عارف، ادیب، شاعر، مورخ، هنرمند، خطاط، طبیب، معمار، ریاضیدان، فیزیکدان، منجم، فقیه، محدث، کارآفرین، فن‌آفرین و در یک کلمه نابغه همه‌چیز دان بود.

شیخ بهایی ۲۶ ذی‌الحجه و به نقلی ۱۷ محرم سال ۹۵۳ هجری قمری ۱۸ یا ۲۷ فوریه ۱۵۴۷ میلادی در بعلبک نزدیک جِبِل عامل لبنان در یک خانواده عالم و دانش‌ورز دیده به جهان گشود. پدرش عزالدین حسین بن عبدالصمد بن شمس‌الدین محمد بن حسن عاملی است. نسب پدرش به حارث همدانی از شخصیت‌های برجسته صدر اسلام و از یاران امام علی(ع) بازمی‌گردد، مادرش دختر علی منشاری عاملی از شخصیت‌های برجسته جهان اسلام بود.

شیخ بهایی دوران کودکی خود را در روستای جبا واقع در جبل عامل لبنان گذراند، شیخ بهایی در سن ۱۳ سالگی به همراه پدرش به خاطر اذیت‌هایی که از سوی امپراتوری سنی مذهب عثمانی که به علمای شیعه داشتند و همچنین بنا به دعوت شاه طهماسب صفوی به ایران آمد و در قزوین ساکن شد.

در آن زمان دولت صفویه برای ترویج و تثبیت تشیع از علمای لبنان و بحرین دعوت کرد تا در ایران حضور یابند و آنان را مورد ارج و قرب قرار داد، در همین راستا از پدر شیخ بهایی دعوت شد به ایران بیاید و در قزوین ساکن شود. شیخ بهایی در قزوین زبان فارسی را آموخت و ۳۰ سال در این شهر در محضر علما شاگردی و سپس استادی کرد و شاگردان زیادی را تربیت کرد.

شیخ بهایی در ۴۳ سالگی از سوی پادشاه صفوی به‌عنوان شیخ‌الاسلام از مناصب مذهبی در رأس قوه قضائیه قاضی‌القضات منصوب شد، اما پس از مدت کوتاهی از این مسئولیت کناره‌گیری کرد چون سفرهایی به شام، مکه، مصر و هرات داشت.

شیخ بهایی در پی انتقال پایتخت از قزوین به اصفهان در سال ۱۰۰۶ هجری قمری، از ۵۳ سالگی تا آخر عمر در همین منصب در اصفهان خدمت کرد البته او در اصفهان، امام جمعه این شهر هم بود. شیخ بهایی از ۹۹۴ تا ۱۰۰۸ هجری قمری سفر سیاسی به سوی مکه، مصر و شام داشت.

این عالم سرانجام در سن ۷۵ سالگی در ۱۲ شوال ۱۰۳۰ و به نقلی ۱۰۳۱ هجری قمری در اصفهان دیده از جهان فروبست و بنا به وصیت او پیکرش در حرم مطهر امام رضا(ع) بین صحن آزادی و مسجد گوهرشاد که هم‌اکنون به‌عنوان رواق شیخ بهایی معروف است مدفون شد که نام این بزرگوار هر ساله در ذهن میلیون‌ها زائر امام رضا(ع) تداعی می‌شود.

ایکنا_ شیخ بهایی نزد کدام اساتید علم‌آموزی کرد؟

از اساتید شیخ بهایی می‌توان به شخصیت‌های بزرگی اشاره کرد. او علم تفسیر را نزد پدرش علم تفسیر، حدیث، فقه، اصول فقه، ادبیات عرب را آموخت، از نجم بن شهاب، معروف به عبدالله بهابادی، علم منطق، کلام، معنای و بیان را تلمذ کرد، از مولانا افضل قاینی، فلسفه و ادامه علم کلام و ریاضی را یاد گرفت، از حکیم عمادالدین محمود طب را آموخت، از ملامحمدباقر یزدی و ابی لطیف مقدسی برخی دیگر از علوم از جمله ریاضی و صحیح بخاری را یاد گرفت و همچنین ملاعلی مذهب و ملاعبدالله یزدی و دیگر اساتید علومی را کسب کرد.

ایکنا_ شاگردان شیخ بهایی چه کسانی هستند؟

از شاگردان شیخ بهایی می‌توان به ملاصدرا فیلسوف معروف و صاحب و بنیان‌گذار حکمت متعالیه؛ حکیم ملامحسن فیض کاشانی که فقیه، حکیم محدث، عارف، فیلسوف، شاعر، ادیب و مفسر قرآن کریم اشاره کرد. سید‌رفیع‌الدین محمد بن حیدر حسینی طباطبایی نائینی فیلسوف، متکلم، فیه، محدث، مفسر، ملامراد تفرشی از فضلا و علمای صاحب گفتار عصر صفوی، محمدتقی مجلسی پدر ملامحمدباقر مجلسی، محمدباقر سبزاوری یا محقق سبزواری صاحب کفایت‌الاحکام، نظام‌الدین احمد گیلانی یا حکیم‌الملک همه‌چیزدان شیعی، حاجی بابا قزوینی صاحب کتاب «مشکول» و ملاخلیل بن غازی قزوینی نیز از دیگر شاکردان او بودند. حاجی بابا قزوینی صاحب کتاب «مشکول» کتابش را به تقلید از کتاب کشکول استادش نگارش کرده است، ملاخلیل بن غازی قزوینی هم شاگردان زیادی را در جامعه علمی قزوین تربیت کرده است.

ایکنا_ شیخ بهایی چه آثاری را تدوین کرد و از چه جایگاه علمی برخوردار است؟

با دقت در آثار شیخ بهایی می‌توان به تسلط این نابغه قرن ۱۰ و ۱۱ هجری پی برد چون خدمات زیادی به جهان اسلام به‌ویژه تشیع داشته است. بهتر است بدانیم مقام وی به جایی رسید که یونسکو در سال ۲۰۰۹ میلادی به پاس خدمات شیخ بهایی به علم نجوم، نام او را در لیست مفاخر ایران و لبنان ثبت کرد این بدان معناست که به جرئت می‌توان گفت اگر نام شیخ بهایی را از جامعه علمی قرن ۱۰ و ۱۱ حذف کنیم تمدن آن دوره ابتر می‌ماند و حرفی برای گفتن نخواهیم داشت.

ذکاوت بالا و تلاش مستمر شیخ بهایی در کسب علم سبب توفیق روزافزون او شد، به‌گونه‌ای که در ۱۲۳ عنوان رساله، مقاله و کتاب از وی یاد می‌شود. رساله عملیه در فقه به زبان فارسی با عنوان «جامع عباسی» ابتکار جدیدی در فقه فارسی است، کتاب «الزبده فی‌الاصول» در علم اصول فقه، کتاب «اربعین» در علم حدیث، «مثنوی سوانح‌الحجاز» یا «نان حلوا» در مواعظ و طنز و تمثیل و لطایف، کتاب «کشکول» در شعر و نثر، کتاب «حبل‌المتین» در فقه و «حدائق الصالحین» شرحی بر صحیفه سجادیه است.

آثار دیگری مانند «موش و گربه» که متأثر از موش و گربه عبید زاکانی، «شیر و شکر»، «نان و پنیر» و «نان و خرما» از آثار ادبی و به نظم و شامل مضامین عرفای و آموزنده است. کتاب «خلاصة‌الحساب» این دانشمند در اروپا به زبان انگلیسی، فرانسوی و آلمانی ترجمه و مورد استفاده اروپاییان قرار گرفت حتی مدل منظومه شمسی کپلر و کوپرنیک برگرفته از آثار این منجم است.

ایکنا_ شیخ بهایی چه خدماتی به جهان اسلام ارائه کرد؟

شیخ بهایی در قزوین کسب علم و در اصفهان تولید علم داشت، در حقیقت می‌توان گفت که او در قزوین دانش‌افزایی داشت و در اصفهان دانش‌بنیان بود.

از کارآفرینی، فن‌آفرینی، علم دانش‌بنیان، اقدامات عمرانی و کاربردی او می‌توان به طراحی گرمابه اسرارآمیز معروف شیخ بهایی و طراحی منارجنبان اشاره کرد که حمام با یک شمع روشن می‌شد و تا به امروز مشابه این دو بنا طراحی نشده است؛ تقسیم آب زاینده‌رود، تعیین دقیق جهت قبله مسجد شاه اصفهان، ابداع حلوا شکری، تنور نان سنگک، فرنی، طراحی قنات نجف‌آباد اصفهان، طراحی صحن و سرای حرم امام رضا(ع)، طراحی دیوار در صحن حرم حضرت علی(ع) در نجف، طراحی گنبد مسجد امام اصفهان با انعکاس هفت‌مرتبه‌ای صدا، طراحی ساعت بدون نیاز به کوک کردن و طراحی ساعت آفتابی یا صفحه آفتابی در مسجد امام اصفهان از اقدامات مهم عمرانی این نابغه مسلمان شیعه است.

او در منزل و سرای خود بی‌سرپرستان و یتیمان را پناه می‌داد و کسی را ناامید نمی‌کرد این خصوصیت وی در قصیده معروفش به نام «همه روز، روزه بودن» نمایان است، او در این شعر به انجام شبانه‌روز اعمال عبادی اشاره کرده و در پایان می‌گوید «به خدا که هیچ کس را، ثمر آنقدر نباشد/ که به روی ناامیدی، در بسته باز کردن»؛ این شعر شیخ بهایی پیامی برای ما دارد و آن اهتمام و توجه به حل مشکلات مردم است. شیخ بهایی از عدل و انصاف سخن می‌گفت و به مردم خدمت و مانند صالحان واقعی رفتار می‎کرد؛ او مردم‌دار، خیر، ساده‌زیست و به دور از فخرفروشی بود و با وجود رفت‌وآمد به دربار صفوی، زندگی فقیرانه‌ای داشت. شیخ بهایی در فقه شیعه معتدل بود و این پیام او به مسئولان ماست.

پدرخانم شیخ بهایی علی منشاری عاملی نام داشت که از او کتابخانه‌ای به همسر وی رسید و شیخ بهایی هم بالغ بر چهار هزار جلد کتاب نفیس داشت که در سال ۱۰۳۰ هجری قمری آن را وقف کرد یعنی شیخ بهایی الگوی ترویج فرهنگ وقف و اهدا کتاب است.

شیخ بهایی در طول عمر ۷۵ ساله خود ۶۲ سال را در ایران سپری کرد و بیشترین مدت آن را به مدت ۳۰ سال را در قزوین سپری کرد و از عالمان این دیار بهره‌ها جست و شاگردانی را تربیت کرد، او ۱۴ سال کنار پدرش منصب شیخ‌الاسلامی را تجربه کرد و بعد از فوت پدرش این منصب را بر عهده گرفت و در قزوین مسند شیخ‌الاسلامی را داشت و با انتقال پایتخت از قزوین به اصفهان تا زمان وفاتش در این سِمَت ماند. بیشتر آثار دوره صفویه در قزوین یادگاری‌های شیخ بهایی به‌عنوان معمار و مهندس است.

تمام لحظات عمر پر خیر و برکت و گرانقدر شیخ بهایی می‎تواند الگویی برای دانشجویان، اساتید، اهل علم، معماران و مهندسی و دانشمندان باشد؛ افرادی که به‌دنبال ایجاد تمدن نوین اسلامی هستند باید با نگاه شیخ بهایی زندگی کنند، چراکه او هر چه داشت در طبق اخلاق در خدمت تمدن اسلامی قرار گرفت برای همین به شیخ بهایی این نابغه مسلمان می‌بالیم و افتخار می‌کنیم.

خبرنگار: سیده زهرا حسینی فلاح